Gerlak betitik izan dire, eta beti izanen ere, lur hunek dirauno. Bainan badakizue guziek, ez dela betitik gerla egiteko molde bera. Ez da beti molde bera izan elgar hilzeko, ez eta ere etsaien ukaldietarik bere buruaren gerizatzeko. Ikus dezagun nola hoik guziak emendatuz joan diren. Gizonek betitik bilatu dute, elgarren hilzeko tresnak errechago eta izigarriago egitea, eta berdin hoitarik geritzatzeko estalgi edo aterbe on zerbeiten atzemaitea.
Gerla egiteko ezagutzen diren tresnetarik lehenbizikoak dire puñalak; lehenik laburrak eta gero luzeak. Puñal luze hoik gerochago bilakatu dire ezpata.
Bainan tresna hoiekin gudukatzeko behar zen elgarretarik hainiz hurbildu, elgarren gainerat bezala etorri. Urrunchagotik jazartzeko, amestu ziren lantza luzeak. Hoiekin jo ziteken etsaia, arras gainerat erori gabe.
Behin hola urruntzen hasiz geroz, gizonak bilatu zuten geroago eta urrunagotik gudukatzea. Hasi ziren etsaiari buruz besainka aurdikitzen burdin luze zorrotz batzu, edo aizkora batzu ala aho batekoak, ala bi ahotakoak. Eta oraino urrunagotik eta azkarkiago jokatzeko, soka tinkatu eta zoltatzen (?) zen baten gainean bermaturik egortzen zituzten burdin zorrotz eta arin batzu.
Gerlako tresna hoitarik gerizatzeko soldadoek bazauzkaten esku ezkerrarekin beren aitzinean estalgi biribil batzu ala larruzkoak ala burdinazkoak, hoiekin hausten baitzuten ukaldi gaichtoen indarra. Erromako soldado aipatuek eskualdun izen batez deitzen zituzten estalgi hoik eskutak; naski Eskualdunen ganik ikasia zuten hoitaz baliatzen, eta hortako Eskualdunek erraiten zioten izen beraz deitzen zuten.
Bolbora ezagutua izan zelarik, egin ziren kanoi handi batzu, arras nekeak ibilzeko eta toki batetarik bertzerat eremaiteko. Kanoi hoiekin aurdikitzen zituzten, hastean opil batzu harrizkoak, eta gerochago burdinazkoak. Nola kanoiak geroago eta ttikiago eta arinago egin baitziren, errechago bilakatu zen heien ibilzea. Bainan ukaldi baten onodotik dembora hainiz behar baitzen berriz kargatzeko, ukaldiak arras bakan ziren.
Gero amestu zituzten chichpak; chichpa handi eta dorpe batzu, hiruzpalau gizonek ibili behar zituztenak. Gero arindu zituzten, gizon batek bere chichpa ibilzeko heineraino.
Gorachago kanoientzat erran dutana chichichpentzat ere egia da; dembora bazoala bi tiro ukaldiren artean. Behar zen bolbora ezarri, eta paper gothor batez tinkatu, burdinazko makila batekin, gero gainetik eman, tiroak aurdiki behar zuen bala, eta hoi ere berdin tinka. Eta bolborari su emaiteko, harri batetarik ilki-arazten zen pindarra, orai, piparen pizteko, drundari su emaiten zaion bezala.
Tresna hoieri buruz geriza ziteken ala arbola ala harrasi gibeletan. Hiri bat maiz aski (?) gerizatua zen, harrasi onez inguratua zelarik.
Bainan oraiko chichpak, oraiko kanoiak nola bertzelatuak diren! Lehengo ukaldi batentzat, orai egortzen dituzte ehun. Eta zembatez azkarkiago eta urrunago! Ez da gehiago ez arbolarik, ez harrasirik, hoieri ihardok dezoketenik. Oraiko soldadoak, ez badute nahi laster suntsituak izan, lur zilotan sartu behar dire, satorrak bezala. Han diteke geriza bakarra, ongi gordea egoiten delarik. Eta oraino, ez bada obus bat chuchen zilo hortarat erortzen.
Zeren gerlariak ziloetan eta erreketan gordetzen diren, eta ez baita errech heien handik kentzea, oraiko gerlek iraun dezakete aspaldikoek bezenbat.
Lehenagoko hoiek irauten zuten, behar baitzen maiz hainiz dembora hiri batez jabetzeko. Orai hiriak, inguratuak direlarik, laster hartuak dire edo, hobeki erraiteko, suntsituak. Bainan, hirien orde orai errekak dire hartzeko gaitzak. Gure, Eskualdun soldado gehienak diren eskualdean ―Aisne du eskualde horrek izena― badu hiru ilabethe hurbil ala Frantsesak ala Alamanak beren erreka beretan dagozila.
Bertzeen errekez jabetzeko behar liteke bere errekatik ilki eta agertu. Eta orduan, zer balazko uholdea gainerat! Egun hautan soldado batek izkribatzen zuen bezala ―nahiago dituela ikusi etsaiak haren errekari buruz etortzen, ezenez bera heien errekeri buruz joan.
Eskualduna, 1914ko abenduaren 4a, 1. orrialdean
