LEHENAGO ETA ORAI

2009/11/30 - Leave a Response

Gerlak betitik izan dire, eta beti izanen ere, lur hunek dirauno. Bainan badakizue guziek, ez dela betitik gerla egiteko molde bera. Ez da beti molde bera izan elgar hilzeko, ez eta ere etsaien ukaldietarik bere buruaren gerizatzeko. Ikus dezagun nola hoik guziak emendatuz joan diren. Gizonek betitik bilatu dute, elgarren hilzeko tresnak errechago eta izigarriago egitea, eta berdin hoitarik geritzatzeko estalgi edo aterbe on zerbeiten atzemaitea.

Gerla egiteko ezagutzen diren tresnetarik lehenbizikoak dire puñalak; lehenik laburrak eta gero luzeak. Puñal luze hoik gerochago bilakatu dire ezpata.

Bainan tresna hoiekin gudukatzeko behar zen elgarretarik hainiz hurbildu, elgarren gainerat bezala etorri. Urrunchagotik jazartzeko, amestu ziren lantza luzeak. Hoiekin jo ziteken etsaia, arras gainerat erori gabe.

Behin hola urruntzen hasiz geroz, gizonak bilatu zuten geroago eta urrunagotik gudukatzea. Hasi ziren etsaiari buruz besainka aurdikitzen burdin luze zorrotz batzu, edo aizkora batzu ala aho batekoak, ala bi ahotakoak. Eta oraino urrunagotik eta azkarkiago jokatzeko, soka tinkatu eta zoltatzen (?) zen baten gainean bermaturik egortzen zituzten burdin zorrotz eta arin batzu.

Gerlako tresna hoitarik gerizatzeko soldadoek bazauzkaten esku ezkerrarekin beren aitzinean estalgi biribil batzu ala larruzkoak ala burdinazkoak, hoiekin hausten baitzuten ukaldi gaichtoen indarra. Erromako soldado aipatuek eskualdun izen batez deitzen zituzten estalgi hoik eskutak; naski Eskualdunen ganik ikasia zuten hoitaz baliatzen, eta hortako Eskualdunek erraiten zioten izen beraz deitzen zuten.

Bolbora ezagutua izan zelarik, egin ziren kanoi handi batzu, arras nekeak ibilzeko eta toki batetarik bertzerat eremaiteko. Kanoi hoiekin aurdikitzen zituzten, hastean opil batzu harrizkoak, eta gerochago burdinazkoak. Nola kanoiak geroago eta ttikiago eta arinago egin baitziren, errechago bilakatu zen heien ibilzea. Bainan ukaldi baten onodotik dembora hainiz behar baitzen berriz kargatzeko, ukaldiak arras bakan ziren.

Gero amestu zituzten chichpak; chichpa handi eta dorpe batzu, hiruzpalau gizonek ibili behar zituztenak. Gero arindu zituzten, gizon batek bere chichpa ibilzeko heineraino.

Gorachago kanoientzat erran dutana chichichpentzat ere egia da; dembora bazoala bi tiro ukaldiren artean. Behar zen bolbora ezarri, eta paper gothor batez tinkatu, burdinazko makila batekin, gero gainetik eman, tiroak aurdiki behar zuen bala, eta hoi ere berdin tinka. Eta bolborari su emaiteko, harri batetarik ilki-arazten zen pindarra, orai, piparen pizteko, drundari su emaiten zaion bezala.

Tresna hoieri buruz geriza ziteken ala arbola ala harrasi gibeletan. Hiri bat maiz aski (?) gerizatua zen, harrasi onez inguratua zelarik.

Bainan oraiko chichpak, oraiko kanoiak nola bertzelatuak diren! Lehengo ukaldi batentzat, orai egortzen dituzte ehun. Eta zembatez azkarkiago eta urrunago! Ez da gehiago ez arbolarik, ez harrasirik, hoieri ihardok dezoketenik. Oraiko soldadoak, ez badute nahi laster suntsituak izan, lur zilotan sartu behar dire, satorrak bezala. Han diteke geriza bakarra, ongi gordea egoiten delarik. Eta oraino, ez bada obus bat chuchen zilo hortarat erortzen.

Zeren gerlariak ziloetan eta erreketan gordetzen diren, eta ez baita errech heien handik kentzea, oraiko gerlek iraun dezakete aspaldikoek bezenbat.

Lehenagoko hoiek irauten zuten, behar baitzen maiz hainiz dembora hiri batez jabetzeko. Orai hiriak, inguratuak direlarik, laster hartuak dire edo, hobeki erraiteko, suntsituak. Bainan, hirien orde orai errekak dire hartzeko gaitzak. Gure, Eskualdun soldado gehienak diren eskualdean ―Aisne du eskualde horrek izena― badu hiru ilabethe hurbil ala Frantsesak ala Alamanak beren erreka beretan dagozila.

Bertzeen errekez jabetzeko behar liteke bere errekatik ilki eta agertu. Eta orduan, zer balazko uholdea gainerat! Egun hautan soldado batek izkribatzen zuen bezala ―nahiago dituela ikusi etsaiak haren errekari buruz etortzen, ezenez bera heien errekeri buruz joan.

Eskualduna, 1914ko abenduaren 4a, 1. orrialdean

BAIONA

2009/11/24 - Leave a Response

Bi ohoinek apez adineko bat hatzemaiten dute Baionan. Sortzez hemen gaindikoa, Parisen soldado omonier bizi izana badu apez horrek zonbeit urthe Baionarat bildua dela, Bourg-neuf karrikan dago, egoitzaz.

Arratsalde guziez, ofizioa emaitearekin atheraldi bat egiten du hiriko etchearen ondo hetan; ur hegiz ardurenik.

Ohoinetarik bat Baiones muthiko tzar bat; hamazazpi urthe; askotan gerthatzen dena, burhaso onetarik; bertzea Miarriztarra, hamar, dotzena bat aldiz ja kondenaturik izana, ohointzaz, kolpez, lizunkeriaz, ditazken gehientsuez.

Hogoi-ta hamar urthe adin.

 

Bi zantzailek elgar hitz-hartu dute, apez chaharraren izitzeaz, ahal dituzten itsuskeriak emanen daizkotela bizkarrerat ―hau egin, hura egin― hots, lohiztatuko dutela, ezpadiote nahi eman hunenbertze diru.

Behin hiru mila zituzten galdatzen; gero eta gutiago. Azkenean 500 liberetara jautsi dire.

Hiri-etche inguru hetan begiztatua zuten; urhatsa hurri eta jitea herabe zuela iduritu. Ba ederki trompatu ere.

Izenik ez deus etzakiten; norbeit bipildu nahi, eta hari loth.

Apezak igorri ditu, zoazila nahi zutena erran eta egin; komisarioaren aitzinera nahi bazuten harekin agertu, zoazila ere; etzela heien beldur.

Atch! etziren hortarik ari, gure putikoak. Jakinik apez hori bera baino gaztechagoko arreba batekin zagola, huni doazko etchera, ustez izi. Ez diote idekitzen, jakinik zer biligarroak ziren.

Azkenean izkiriatzen diote, izen gezurrezko batekin: bere onetan eta jaun apez aneiaren, hel ditzotela, hogoi-ta lau orenik barne, galdatu 500 liberak.

 

Poliziari salhatu dituzte aneia-arrebek bi azeriak; poliza gizonekin batean artea hedatu.

Galdea igorri, biak edo bat zoazila heien etchera, Bourg-neuf karrikaren hogoi lumerora.

Badoa bat, gazteena, bertzea kampoan dagolarik, harat-hunat ibilki, alegia chardina saltzen.

Barnerat sarthu eta jaun apezaren arrebarekin dagolarik mutiko kichkil (?) tcharra ez eta baika, ―poliza gizon gordeak barrandan― jauzi egin diote gainera, noiz eta ere diruaren eskuratzera baitzoan, errezibitu sinaturik oraino!

Estekaturik eskuak, inharros-aldi bat eman diote bi gizonek. Ba eta azpezaren arreba ordu arte alegia ikaran egonak ere kokotseko bat ederra.

 

Itzalerat eremana, bethi han da, hangotzat hobea.

Bertze ohoina, bietarik gaichtoena, salhatu du lagunak.

Ohartu delarik hatemaitera deramatela, chardinak aurdikirik, athe-aitzin batean norbeitek utzi bizikleta bat hartu du, eta ihesari lothu da.

Halere hatzeman dute eta preso ereman hura ere. Bazakiten inguruetako ihizirik gaichtoena zela, eta etzuten begiz ezagutzen, sathor hutsa omen baitzen; bethi gordeka zabilana.

Hain zuen zakua bethea non etsiturik bere burua urkatu baitu presondegian.

Diru ebatsia eskura uste zuten egunaren arratseko manatua zuten auzo ostatu batean afari bat ederra.

Arinchagokoa dukete hatzeman othuntza presondegian.

Eskualduna, 1914ko urriaren 30a, 2. orrialdean

PELADURAK

2009/11/21 - Leave a Response

Bertze kazetak irakurtzen dituzuenek edo aldekoen eskuetan ikusten zabalduak, ohartu zireztea, noiztenka han hemenka badituztela huts batzu, peladura zuri batzu, batzutan ttipichago, bertzen hedatuchago, ilez buluzi hasko pelatuen iduriko?

Ez padakizue zer diren hek, huna. Ez gira haizu kazetariak gerlakotz berri guzien emaiterat, batzu gezurrak direlakotz, edo bederen ez egia segurak; bertze batzu jendearen izitzeko litzakelako hobe bihotzaren altchatzeko baino.

Debeku hori zuhurra da hein batean; emagun osoki zuhurra dela ere, kazeta egile hanitz diren bezalako ezagutuz geroz.

Achola izpirik ez baitute gutartean hanitzek, egiaz ala gezurrez mintza, jendea lotsaraz ala susta, soldado hil edo ez hilen etchekoak izi ala ez. Ea beren kazetak zerbeitez bethe ditzazketenez.

Hortakotz legea emana dute soldado aitzindariek: kazetarik ez haizu agertzera, non ez duten bakotchak bere lehen lumeroa eremaiten erakustera ―agertzerakoan― tribunal hortako bildu bati. Hunek ikus, irakur-aldi bat, larri edo chede, behin emanik, zer utz agertzera, zer ez.

Baionako kazeten ikertzale tribunal bereziak badauzkagu hiru jaun: soldado aitzindari komendant bat, hiriko auzien jujatzale hiru baitire, hetarik bat, eta «Lebeuf» jaun botikario famatua.

Heien hiruen aitzinerat jaun kazeta bakotcha beraz, agertzeko kenkan, lehen lumeroa eskuan, eta berehala ikus ea badaukanez kazetak agertuz ondorio gaichto zerbeit lukenik deus. Balinbada bat edo bizpahiru ala gehiago balinbadire, luze, edo labur, hek oro khen; bizpahiru lerro ala hogoi, ala sail osoa. Eta heien tokia hutsik utz, han dagola zuri zuria.

Huts haren bertzen zerbeitez bethetzeko demborarik ez. Orduan zer egin? Hutsak huts, ager hala hala, peladura zuri heiekin.

Begi-kolpe hitsa du halako zenbeit handichko duen kazetak.

Hanbat gaichtoago; aski zen zuhurrago izaitea.

Guk ez dugu oraino ukan holakorik bainan «Eskualdunari» ere bertze edo zoini bezala gertha dakigukena da nahigabe hori. Uste gabetarik emanen duzu… haizu ez dela jujatuko dautzuten zerbeit. Egungo huntan berean badukegu holako huts zuri bat.

Behar da obeditu ichil ichila, edo kazeta osorik debeka lezazkezute. Gehiago ez libro agertzerat hunenbertze demboraz, gerla ondo arte bardin. ― Atch!…

Eskualduna, 1914ko urriaren 30a, 2. orrialdean

IZARRA

2009/11/18 - Leave a Response

Eskualdun soldadoa, gerlari askarra,

Urrupazak artetan Eskualdun Izarra!

Begian dukalarik bethi ber pindarra,

Airoski garraitzeko Prusiano tzarra

Eskualduna, 1914ko abenduaren 25a.

Etchetik sura berriz hoan herritarra,

Airarazteko chuchen begiko nigarra,

Bihotzak daukalarik bethi ber pindarra,

Ona baino hobea, edazak Izarra!

Eskualduna, 1916ko urtarrilaren 7a.

¡MAITE BAZENU!

2009/11/15 - Leave a Response

Zere Aberriaren izkera maite duzula, diozu irakurlea.

Zure miñgaiñ orrek ori derra aldika; baño bizitzako gora berak, geyenak beintzat, bertzerik derakuste.

¿Noiz mintzo zera euzkeraz? ezinbertze beltz beltzian.

Orrenbertze maite duzun izkeran ¿noiz didaztzu? egundaño eguñdaño… norbaitek lotsakizun ori arpegirat aurdiki dizu ta estali duzu zere euzkera ganako kaldaskeria ¡ikus gaitza da! batekiñ.

Iáas gaitza da ondikotz zu bezalako euzkeldun dollor ustelentzat; zital orrek, gure ele liraña ikasteko, berriz jayo bear duzu; baño jayo Euzkadi maitasunean ¿dantzuzu?…

¡Pollitik pollitena! zure euzkera ganako maitasuna ustel gorotza, saldukeri utsa dela derrazut eta ¡ori zure amorrusua!

Egi argi garbi garbiak miñdu zaitu ta Eguberriko bi adar-opil baño mayago nuke ezten zorrotz zorrotza orrek zulatzen bazizun aragi ustel zornatu ori…

¿Gogoan al duzu yazko nere euzkel egutegi eskuntza? urte berrirat goazi ta berriz deskeiñzut oraiñ ¿erosi nai ote duzu ta etxeko gela nagusiyan paratu gero bere ingurritxoa egunero irakurtzek? bai borobil oso osoa derradazu, alote kutsurik gabia? ongi da ori da euzkel maitasunaren ageritxoa.

Euzkera maite badugu gere Aberria ta abenda maite ditugu baño ele arrotzean mintzo bergara (?), erderaz badidazgu ta erdal izperringi; egutegi ta iduztiak badirakurzkegu gezur uts utsa da gure euzkel maitasuna ¡¡irakurleak!! eros bada orok euzkel egutegi txukun pollita.

Itxorrotx

Napartarra, 1916ko ilbeltzaren 1ean, 3. orrialdean

EMAZTEAK ALEMANIAN

2009/11/13 - Leave a Response

Hamasei urthetarik 65 urthetarainoko gizonak oro soldada altchatuz geroz gizon guti zeie gelditzen Alemanian herri eta etche lanetako.

Ez dire oraino arras hartaratuak; ba ordeak hartaratzen ari: belgikano, angles, ruso, frantses, orori betan buru egiteko behar baitute gizon hanitz, biziki hanitz.

Hilen ordain ere zonbat ez?

Horra zertako emazteak dituzten ezarriak herri zain, edo zoin puskaketari, biden arthatzale, emazteak.

Emazteak orai arte gizonik baizik etzen buregoetan, herriko-etche, banketche, garetako billet saltzale, postako letren barreiatzale,… hots, ez omen da emaztentzat on ez den, edo hobeki dezadan erran, emazteak on ez diren lanik.

Ez eta gerla ere; behinik behin gerla-gizon lan tzarrenetako, gizonak bezenbat omen dire, edo gehiago, emazteak. Hala nola herri batez jabetu direnean soldadoak, badarraizkote omen asko aldiz emazteak etche barnetan hatzeman ahal puska guzien biltzale; sukaldeko eta gambaretako tresneria; untzi oihaleria mihise, dafaila, on diren guziak bil, bil eta paketa handi batzu eginik bota soldado… lagunen orgetarat.

Zer emazte lana! Emazte delikatuena!

Ofizier aitzindari batzuen anderek ez omen dute holakoetako parerik.

Erosi prezioan saltzen dautzuegu.

art_amaieran01

Eskualduna, 1914ko urriaren 30a, 2. orrialdean

PAUSU EGUNAK

2009/11/12 - Leave a Response

Nahi duzu jakin gure pausa egun baten berri?

Ori, zato gurekin, zilhoetarik atheratzen girenean. Ez izi, gure bizar eta muthur zikhinak ikusirik, gure arropa lohistatuak: gure zapetak ligaz estaliak, eta larrua ere, gure larrua, zimur eta hori jarria. Ikusiko duzu bihar.

Goazin. Gauden ichilik urrundu artio. Alamanek beharri onak dituzte. Ori, horra nun tiroka lotzen zaizkigun. Ez izan beldurik. Oihan zokho huntako bidean ez dugu hirisku handirik.

Hara hantche gure pausu lekua, herri tchar bat, ur hegi batean. Etche zonbeit erroz gora juanak dire. Artetan Alamanen «marmita» hetarik bat edo bertze gainerat erortzen zaio herri gaichoari. Ez du balio aiphatzea.

Horra gure etchea. Muble guti kausituko duzu barnean. Zerbeit ikusirik dago lau hilabethe huntan. Lehenik soldado frantsesak, gero Alemanak, gero berriz gu. Lastoa bederen utzi daukute.

Jendeak juanak dire han harat. Ba othe dakite beren etchearen berri? Othe dakite chutik dagola bederen, lehen auzoa herraustua delarik aspaldian, bi harrasi hegal dilindan?

Sar giten. Barkatu. Athorra churia behar dut soinean ezarri, eta nihaurek ere garbi aldi bat ona hartu. Gero churikeriak eginen ditugu.

Ura hor berean dugu; ur handi bat, bere izena duena geographian, omen. Ez aski barna izanez, sahetsean egina diote bere gisako laguna, kanal bat; untziak hor gaindi dabiltza.

Larru arraseko, athorra, galtzerdi, mokanes, bi taula zaharren gainean zalhu zalhua ikuztuko.

Gero lo aldi bat ederra egin, baitugu beharra; zer gau gochoak iraganen ditugun orai, hirriskutik urrun, lau, sei, zortzi egunez! Eta zer apharuak! Jatekoaren partetik ez dugu den gutieneko errengurarik.

Bethi tenorez hor dugu, eta ona. Ogi churi garbia, haragi freskoa, lur sagar, ilhar, irris (?), ba eta askotan gasna, errechimela (?) choko eta… Ez haatik egun guziez.

Arno chorta bat ere noiztenka. Gure sakelatik erosten dugu zonbeit pinta, barrika bat edo bertze heltzen denean. Hainitz dembora egon gira, deusik ez baitzen ageri; moltsa bethi sakelan. Orai aingira bezala badoha sosa. Jainkoak begira bortz liberakoaren moneda tzetik (?)!

Ez gaude gero alfer bethi, pausa dembora izana gatik! Gure chichpak bizkarrean harturik itzuli zonbeit egiten dugu gure aitzindariekin, zangoak bethi arin eta trebe beiratzeko.

Bainan astia frango badugu. Ori, igande hautarik batez pesta ederra egin dugu Eskualdun andana batek. Kapitain Eskualdun bat eta mediku Eskualdun bat giniuen aintzineko. Chuberotar dantzak, gero Lapurtarrenak. Dantzari hoberenek hogoi liberako begi gorri bat bildu dute.

Gero pilota partida bat (?) ederra: sei Lapurtar hoberena. Han ziren Dongaitz gaztea eta Puyade errienta.

Ilhuntzean guziak elizarat. Baginen bospasei ehun, benedizioneko bilduak. Choragarrik dire hango gure kantuak, nigarra begietarat jauzten zaut, orhoituz orduan gure Eskual herriaz, galdu ditugun lagunez, oraiko eta geroko hirriskuez. Badugu segur Jainkoaren laguntzen beharra, eta gutartean nehor guti da gelditzen zeremonia hoitarik urrun.

Irri egitea, edo ahalgez urrun egoitea on duzu bake demboran, edo gerlan hirriskutik gibel bizi denarentzat. Egin dezala itzuli bat alde hautarat: bertze zerik izanen du gogoan!

Bertzalde, aintzindariek daukute etsemplua emaiten, handi handienek bereziki. Sekulan orhoituko niz zer bihotzez kantatzen dituzten berek Eliza kantuak.

Eguberri ere hemen iragan beharko dugu naski. Ahal bezen ontsa eginen dugu. Anhartean egon polliki. Arte huntan zerbeit berri gertha ditake.

Igorriko dautzut.

Zure zerbitzari.

J. S. P.

Eskualduna, 1914ko abenduaren 18a, 2. orrialdean