GERLAKO BERRICHKAK

Hiruetan hogoi-ta hamarreko gerlan, soldado Frantses batek kantatu zuen eguberri gauean, chutik, Alamaneri buruz, phesta hortako kantu airos bat. Utzi zuten etsaiek, azken kobla eman artio: ichildu zenean, tiroz garbitu zuten berehala, eta lurrerat erori zen, hil gogor.

Eguberri gaua ginuen bada. Gain batean, harrokan ehortziak, Alamanak hor ditugu, hurbil hurbila. Frantsesak beherachago, harrobi zilho handi batean gordeak, pausuan; bospasei metre harri bi etsaien artean. Guardiako gizonak lerro lerro beren erreketan, begi beharriak erne.

Betbetan, Alamanek oihu egiten dute Frantseseri: «Kamarad! Eguberri dugu! Athera zuen zilhoetarik deskantsuan! Egin dezagun guziek kantu!»

Frantsesak jali dire. Harroka gainean, Alamanak hasi dire kantuz, frantsesez: «Minuit chrétiens, c’est l’heure solennelle!»

Frantsesak irriz. «Egizue bada gurekin kantu, diote Alamanek. Zertako ez duzue kantatzen?» Eta hek aintzina beren kantuari, akordeon batekin.

Kantua bururatu dutenean, oihu egin dute berriz: «Sar laster zuen zilhoetarat!»

Saguak bezen zalhu, Frantsesak zoin bere tokietan kokatu dire.

Ordu berean tiroak pirrindan iragan dire Frantsesez gainez gain.

Eskualdun hanitzek entzun dituzte kantu hek. Tokia ere chuchen erranen dute gerochago.

Handik ezkerrago, gau guzia kantu errepikan ereman dute Alemanek, musika tchar batzuekin.

Frantsesek zenbeit tiro gainerat igortzen zaizkoten artetan. Eta heiek arrapostu frantsesez: «Salaude de Français!»

GAUERDI-KO MEZA

Ez da egundaino ikusi hoinbertze meza toki hautan, eguberri gauean. Hainitz kofesio eta komunione. Ez da baitezpada Eliza beharrik hortako. Ochtian aipha nuen harrobi zilhoan ere bazen gauerdiko meza. Bertze etche zahar batzuetan ere, etsaiaren sudurretik hurbil. Oro ezin bil, alabaina, nahi den tokirat.

Beharrena bazen orotan, othoitz kartsua. Sei, zazpi urthe hontan erlisioneko urhatsak utziak zituzten batzu mahain saindurat hurbildu dire…

ESKUALDUN KANTIKAK

Eskualdunari eliza kantua egundainotik lakhet zaio. Bizpalau errechimendutan Eskualdun hainitz ba da hemen gaindi. Errepika ederrik egiten dute zonbeitek zeremonietan.

Eguberriko kantuak ere igorri dauzkigute Hazparneko misionestek. Milesker igortzaileari.

Biharamun goizean Lekhorneko chantreak emaiten zituen airoski nunbeit, ehun bat Eskualdunekin.

ESKUARAZ-KO KOFESIOA

Zoin zautzue hoberenik, eskuaraz ala frantsesezko kofesioa?

Eguberri omiako igande goizean, soldado eskualdun bat heldu da kofesatzerat, entzunik apez eskualdun batekin ukhanen zituela bere aferak.

«Ori, jauna, herenegun kofesatua niz, bainan frantsesez. Etzaut iduri batere egina nizela».

ERRIENT BATEN LIBURUA

Errient gazte bat bada hemendik hurbil, soldado aintzindari. Liburu ttipi bat berekin dauka bethi. Egun oroz zenbeit lerro bederen irakurtzen ditu, lo hartu aintzinean.

Zer othe da ba liburutto hori? Jesu Christoren imitazionea.

Egun hautarik batez, jaun gazte horren kompainiaren kontra Alamanek egin dute indar gaitza. Kapitainak eta oro harrituak, ez jakin norat itzul. Handik ez urrun, bazen aintzindari bat, apeza. «Zoazte norbeit apez horrek bilha, dio kapitainak. Chahu gira. Zoazte bada laster, egin dezan othoitz bat, latin edo nahi duena, zerbeit. Erna bada hortik.

Errient gazteak ordu berean bere liburu ttipia eskuetan harturik, kapitulu bat irakurtzen dio kapitainari, ezti eztia.

Anhartean soldadoak ari ziren beren lanari, jo eta jo, eta Alaman guziak ihesi…

Errient hori ez da Eskualduna, baina ez da urrungoa ere.

ESKUALDUN SOLDADOA

Aintzindari bati galdegiten zuen egun hautan Eskualdun batek: «Zer diozu bada gure herritarrez? zer soldado dira? ―Hautak! Konfientzia osoa dugu heien baithan. Gerlako lanari jarriak dire nor nahi baino hobeki; bertzalde iraunkor, osagarri onekoak. Barneko lanetan ere trebe, zopa egile hoberenak eta garbienak. Ori, zato ikusterat. Ene zaldi zaina eta kozinera biak eskualdunak ditut!»

ZANGOETAKO HOTZA

Zangoetako hotza (?) dugu biziki. Hainitzek jaunzten dituzten bi galtzerdi pare, lehenik kotoinezkoa, eta gero gainetik lenazkoa. Zapetak aski handi direnean, ez da halakorik.

Bertzalde biharamunean jiten zaut soldado bat. «Errazu, baduzu oraino «vaseline» hartarik? ― Zer Berriz! Herenegun ukhanak ditutzue hamasei kilo, zuen errechimenduko! ― Ba, baina zer nahuzu? Erredu dugu (?) guzia! ― Erre!? nora mirakulu? ― Ori, mitcha (?) batekin charmanteko argiak egin ditugu eguberri gaueko. Ez zaukuten errana, zertako ginuen, eta orai kolonela sudur hichtu handitan dugu!»

LABORARI TRAIDOREA

Alamanek bazter guzietan bazituzten beren gizonetarik, dirutan erosiak. Ororen berri bazakiten, guk baino hobeki.

Hemen berean, gudu tokiaren erdi erdian, laborari etche bat bazen Alemanen eta gure artean. Gizon zahar bat han bizi bakarrik.

Egun guziez brigadier frantses bat sartzen ikusten zuten etche hortan. Bartzalde, Alamanen bolborak etche hori bethi chutik uzten, bertzeak ez bezala.

Azkenean gizon zaharrak tripan zer zaukan ikusi dute frantsesek. Gure saltzen ari zen. Brigadier frantses hura Alaman aintzindari bat zen, frantses arropan.
Gizon traidorea herriko plazan tiroz garbitu dute hamabi soldadok. Hamabi balak bihotzean zituen, erdiz erdi.

Etchean hatzeman daizkote bi mila eta zazpi ehun libera.

EGUR ZAMA

Eskualdun batekin ari nintzen atzo solasean, gerlako ichtorio. «Egurrik baduzue zuen alderdi hortan? ― Bai oihan bat badugu hurbil. Ez da haatik bethi toki gochoa. Orai, duela zenbeit egun, egur zama bat bizkarrean heldu ginelarik betbetan hasi zaizkigu beren «obus» debruekin, karraskan. Zilho batean sarthu niz zalhu. ― Eta egur zama? ― Egur zama? Serafutrs igorri, eta arrosorioak hartu!»

Gerla tokitik, Abendoaren 28an

J. S. P.

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 8a, 1. orrialdean

SUESKUNE

Frantsesak sarthu ziren Alsacen gerlaren lehen egunetan eta gibelerat eta aintzinerat itzulika frango ibili ondoan badaukate eta atchikitzen ere bai probentzia hartarik zathi bat.

Han gerlan ari den baten ganik izan ditigun zembait chehetasun jin bezala Etchekuer izkiriatzen zuen abenduaren 16an.

…«Hemen berri hertsiak (?). Egun hotan lekhu berean giaudechu, ez gibelerat, ez aitzinerat, batzu besteen beldurrez. Bultaka kanoiak ari dituchu.

«Egun Alemanek erre diauchie kanoiez etche bat. Harrapatu tichie barnian bospasei kolpatu, hamar brankardier eta Majorra ere bazela ziochie.

«Hemengo jendek trahitzen gitichie. Ez ditakechu erran hemengo jende zibilek zer buria duten. Orai haatik ezagutiak dituchu.

«Gauaz eta egunaz ari zituchun gure etsaien abertitzen. Guziak, gizon ala emazte; seinalatzen zitichien espresek machina batzuz. Han gogoratzen ez zeienik ez duchu araiz.

Orai biltzen dituchu harrapatiak. Bi egunez badiuchu batere espanturik gabe, hiruetan hogoi bat bildurik.

«Orai lanak behar ditichie ikhusi.

«Urrikari tichit gisa batez, bainan mehechi dichie.

«Badituchu bakhar batzu Prusiano hutsak. Ez ditichie frantsesak ikhusten ahal begien bichtan. Bainan ez baitute deus egiten ahal.

«Harmaz ez dituchu gu bezenbat; Hastean artilleriaz gu baino azkarrago zituchun. Gure artilleriak baino urrunago heltzen zizien heien kanoiak. Baitiuchu guk ere askin urrun igorleak.

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 8a, 2. orrialdean

GERLAN ZAURTUAK

Huna nola diren lekutzen. Trincheretan erori ta ahal bezain laster baderamatzate, besotik lagunduz edo etzanik, kilometra bat gibelchago, nun baitago errechimenduko mediku nausia, bere mediku lagun, bere karrosa eta bere sendagailuekin.

Errechimendua hiru zathitan baita, zathi bakotchari jarraikitzen zako erreka gordegietaraino mediku-gei ichtudiant bat, infirmer eta brankardier zonbaitekin (hiru orotarat), eratchikia ere zakolarik mediku bat; bainan hau ardurenik gibelean dago errechimenduko mediku nausiarekin.

Hau bere lauzpabortz kidekin dagon tokia deitzen da frantsesez poste de secours. Behar orduko badauka buruzagiak menean mutil andanaño bat, beren tresna, eskorga ala oihalezko angailekin, aitzinean direnen lauzkatzeko.

Ekarriak zaizkoten zaurtuen ikertzea baizik ez dute medikuak, eta berriz lotzea. Pakar batzuetan haatik, odola burrustan darion zain baten estekatzea behartzen zaiote, edo zauri batzuen urratuz zabaltzea, hobeki garbitzea gatik.

Eta baitezpada operazione beharretan diren hek? Heldu zaizkote berehala heier bilhariak, karrosa eta otomobiletan, bortz kilometra gibelchago deramatzatenak, hemen baita hôpital d’évacuation deithua. Oihalezko aterbe batzu, zonbait aldiz etche kalamastra edo etcheska batzuekin sahetsean.

Hunat jarraikitzen ere zaizkote, hurrikichago, arinki kolpatuak izan diren guziak. Heldu dira oinez, , brankarretan, karrosetan, ahal bezala. Bi errechimenduetako kolpatu guziak leku bererat elgarretaratzen dira.
Berechkunde bat egiten da orai. Lehenik baztertuz azkarkienik hunkiak izan direnak. Hok han berean operatzen dituzte.

Guti gelditzen da zorigaitzez bizirik. Bakar batzuen salbatzea ere bada zerbait. Gehichago egiten ohi da orai, denik ere, han ezarriz geroztik hiri tarroetako ospitaletan trebatzen ohi diren chirurjiano, meskaradura itsusienen arthatzen usatuak. Hastapenean tropetako medikuek, usain eskasez, etzezaketen burutziarik egin. Usaiaz bertzerik ere behar da; egia erran: barne on.

Handizki kolpatu izana gatik urrunchago joan dituzkenak, badaramatzate berrogoi ta hamar kilometraz gibelchagoko hiri zonbaitetarat, hemen baitira heientzat ospitale bereziak. Ospitale hotan ere, duela bizpahiru hilabethe izendatu zituzten, tropetako medikuen kontseilatzeko eta orozbat laguntzeko, hiri handietako chirurjiano trebatuenetarik zonbait.

Piaia luzesko bat jasan dezaketen kolpatuak, aldiz, sartzen dituzte treinetan, barrea ditela, lehen gara handian norat jakinik, Frantzia barneko lau mila eta sei ehun ospitalerat.

Zaurtuak hiru andanetan ezarriak izan diren bezala, halaber dira ezarriak zerbait gaitz etsaiari hurbil bildu ukan duten guziak; batzu handik hurran egoki, erdi etsituak, bertzeak guti edo aski urrun doazila.

Hastapen hartan hanitz mintzo ziren kazetak trains sanitaires direlakoez, kolpatu guziak etzanik zeramaztela alde orotarat. Aspalditik osatuak ere zituzten delako treinak… paperean. 170 ibili beharrak ziren Frantzian harat hunat, bakotchak zortzi ehun kolpatutaraino ereman zezaketenak berrogoi bat bagonetan.

Bainan nehor gutik du ikusi trein hetarik: hamar bat izan dira gorenaz, zerbitzuan ezarri ahal ukan dituztenak. Heien barneko berri zakien gizon arras guti zen; zakiten bakarrek ere harritzeko dembora emaiten zuten hango ohetan eriak ezin kokatuz. Abereer eratchiki ohiak diren bagonetan zituzten igorri etzanik, bainan lastoaren gainean, ezinbertzez, lehen tupustada izigarri hartako eriak medikuek, eta bide guzian beren gain.

Ondar bizpahiru hilabethe hotan hobeki joan dira gauzak; piaianten treinetan dabiltza soldado gaizoak, dela kolpatu, dela eri, batzu etzanik ohetan, bertzeak erdi luzaturik bizkarrez banketen gainean, gehienak jarririk. Infirmier, mediku, potikario, jan edan eta erremedio behar arau emaile, jarraikitzen zaizkotela.

Gara ñimiñoez garaitiko guzietan,  (?) den ber, jauts ditazke edo galdegin dezakete sokorri zerbait. Han dituzte oihu egin orduko, dames de la Croix-Rouge direlakoak, familia hoberenetako eta gehienak giristinoenetako andere batzu.

Jan edan, sendagailu, lothura, elhe on, begitarte gozo, ez da han deusen eskasik. Gara bakotchak badu erien lotzeko barne berezia, herri batzuetan hain ontsa antolatua eta hainbertze puskaz (?) operazionerik handienak egiten ahal baititazke. Badu ere ardura barne bat ohe andanaño batekin, soldadorik akituenak han geldi diten, gerthatzen bada; gero hiri hartako ospitaletarat eremanak izaiteko.

Gozagune eta sokorri hoik guziak, oro Croix Rouge deithu bilkuko jaun andereen sakelari esker.

Kolpatuez bezenbatean, nahi zinukete orobat jakin zer bilhakatzen diren beren osasunean. Huna: hunkituetarik hamarretarik bat biltzen da, biga guti edo aski ezindurik baratzen, zazpi sendatzen arrunt, goiz edo berant.

Medikuetarik aldiz, bi mila eta bortz ehun omen baitziren lehen lerroan, hiruetan hogoi ta zonbait hilak izan dira, eta berrehun bat kolpatuak. Han ziren guziek itzuli behar dute egun hotan gibelerat; gibelean zaudenak doazela hoien ordain. Trukada bat ezin gehiago zuzena.

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 8a, 1. orrialdean

ZERTAKO?

Badakizuen soldado frantsesak eta alamanak, hainiz tokitan, beren erreka ziloekin, elgarretarik hurbil bizi direla. Ezen erreka hoitan maiz batzu bertzeen ganik hogoi-ta-hamar edo berrogoi urhatsetan aurkitzen dire.

Hola errechki mintzatzen ahal dire elgarri, eta maiz mintzatzen ere dire.

Gehienetan Alamanak hasten dire lehenik; galdetzen ere dute maiz elgarrataratzea bi erreken artean elgarrekin solastatzeko deskantsuan.

Zertako bada hori? Ez dakit batere. Nik dakitana da, han ibili diren eta ezagutzen ditudan soldado zenbeitek erranik, hori hola dela. Huna hoitarik batek zer zaukun erraiten.

Baziren bi erreken artean Alaman zonbeit hilak eta ja usaintzen hasiak. Haizeak usaina alaman erreken alderat zeraman. Soldado Alamanek, beren errekatik, galdetzen diote Frantseseri, eia utziko dituzten, tirorik gabe, hil hoien ehorzterat, ezin jasanezko usain tzar bat heldu baitzaiote.

Frantsesek ihardesten diote baietz eta orduan, baitakite fida ditekela hoien hitzari, ilkitzen dire beren ziloetarik andana on bat, eta laster ehorzten dituzte hilak.

Lana egin ondoan, erraiten diote soldado frantseseri, hek ere ilki diten deskantsuki beren erreketarik, solas zenbeiten elgarrekin egiteko. Ezen Alaman hainitzek ba omen dakite frantsesez mintzatzen.

Hurbileko soldado frantsesak ilki zizren; eta horra non diren Frantses eta Alaman, bi erreken artean, elgarrekin, batere etsai ez balire bezala. Elgarri zerbeit emaiten diote, ola jateko ala pipatzeko; eta gero, eskuak ukitu ondoan, sartzen dire bakotcha bere errekan. Hanbat gaichtoago orai norbeitek burua errekatik kampo agertzen badu; tiro batek nekez huts eginen du.

Bertze ezagun baten ganik ere jakina naiz, nola Alamanek galdtua izan zen behin bertzen lagun batzuekin bi erreken artean heiekin solastatzerat.

Biharamunekotz ere hitzemana zuten hola eginen zutela. Bainan aitzindari nausi batek jakin zuen eta debekatu. Beraz oihu egin behar izan zioten ez ziten ilki beren errekatik, ez bazuten tiroz joak izan nahi.

Eguerri gauean ere, utzi dituzte, zenbeit tokitan, soldadoak bi erreken arterat etortzerat beren Eguerriko kantuen kantatzeko.

Aitzindari nausiek manatu dute tiro egitea hola agertzen diren Alaman guzieri.

Zertako dabiltza hola Alaman soldado hoiek gurekin mintzatu nahiz? Jateko eske othe? Uste izan dut hastean eta galdetu diot han hola ikusi dituen norbeiti. Hunek ihardetsi daut ez zaiola iduritzen.

Alamanek, mintzatzerat etorri zitzaiztenean, ekarri zioten haragia, untzi hetsietan beiratzen dena. Eta Frantsesek, ordainez hoiek ere zerbeit eman nahiz, eman ziozkaten chardinak untzietan beiratuak.

Beraz Alamanek bertze chederik dukete, eta, segur, chede onik ez batere.

Badakizue nola, gerla hunen aitzinean, ibiliak diren Frantzian bazterren antolatzen heien armadak hemen sartuko zirenenkotz, orai bakarrik ohartu garen bezala.

Itchura guzien arabera, orai ere jukutria tzar zerbeit badukete. Horra zertako gure aitzindari nausiek ez duten nahi gure soldadoek utz detzaten Alamanak hurbiltzerat solasean aritzeko.

Ongi hori.

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 8a, 1. orrialdean

«HANBAT HOBE»

Behar dautzuet erran ―paperak oro hartzen dituenaz geroz― hogoi-ta bat urtheko belgikano baten atheraldia. Bardakoa da.

Arrats guziez, ilhun ondoan, heldu zaut lanetik, etzatera gauazko; ez baitiot segurki beltzuri egiten gaizo puska onari; ez baitu ere merezi esker gaichtorik.

Afal eta bien lau zangoak surat ginaudelarik, zerbeitez mintzatu behar eta mintzo gira… heldu denaz; nihaur bezen gizon chehea baitut, edo cheheago, aitzinekoa.

Gerla dugu maizenik ahoan.

Zer da berri, Julien? ―Deus handirik gaur. ―Hiriko-etchearen ondotik iragaitean, ez duzula behako bat eman, zer dioten azken depecha «commnuniqués» direlakoek? ―Ez jauna; ilhunegi zen, eta euria jauts ahala ari… Eta zuk, jauna, ez duzuia hemen gaindika deus ikasi egun? ―Ba eta orizu, zera: gure adichkide Guillaume emperadorea, eri gaizki zelako fama tcharra zuena, hobekituz doala; oraikotik sendatzekotan eiki, ―Hanbat hobe! ―Zaude ichilik, Julien. Uste nuen, deus erraitekotz, erranen zinuela: Hanbat gaichtoago. ―Ez jauna; hobe, hobe; hanbat hobe, derrautzut berriz ere. Hil baladi orai, pausua luke mundu huntan. Bertzekoek bertzean hatzemanen dute aski goiz; hemen nuke nik nahi sofritzen ikusi, den bezalako bihotz gabea.

«Senda bedi, azkar eta gizen, gero ahultzeko, eihartzeko, zer nahi ikusirik, oroz gainetik Alemania pusketan, erhauspean ostikatua bere urhezko korona; familia barreiatua, zokorat aurdikia; bera preso burdinazko kaiola batean. Agian ba Julien.

Anhartean, goazin oherat. Egizu lo. ―Zuk ere ba.»

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 1a, 2. orrialdean

GERLARIEN BERRI

Abendoaren 21ean

Huna nun naien bada ni berriz ere gerlako berrichkekin, Eskualdun-ean choko bat balinbada. Baituzu aski eta buruhauste, ikusiko duzu, balia detzazkezunez.

Gerla hau lotu aitzinean, hainitzek uste zuten airetako tresna horiek etzutela lan handirik eginen; «muchas palabras, pocas obras» behialakoak ziona.

Ez beita hatik hala gertatu. Guti dire horietaz mintzatu, eta horiek halere lan handiak eta handiak egin. Nola othe?

Nola? Harat eta hunat ibiliz; aro eder ala tchar; egiazko arranoen pare, nor nun, norat zabilan ikusiz; zer chede zuen asmatuz; lehenago zaldizkoek egiten zuten lana eginez, miletan hobeki eta lasterrago.

Haste hartan uste izan dugu etsaien choriak gureeri nausi zirela. Alabainan gureak ez gintuen ikusten, eta etsaienak ba, han zabiltzala, bethi eta bethi, gure buruen gainean inguruka.

Gorde gintezen mendietan ala zelhaietan, tiro eta tiro; tiro eta tiro alaman kanoiek porroskatzen gintuzten, chori horiek gure lekuak salaturik. Noiz arte iraun behar dik josteta hunek, to, ginuen galdegiten batek bertzeari?

Goiz batez patrapataka tiroka entzunik gain hetan, altchatzen ditut begiak. Bi chori airean. Batek bi kurutze beltz hegalpean; alamana; bertzeak, gorri, churi, urdin, hiru kolorezko arrunda bat; frantsesa.

Inguruka, biak, zoin lasterrago, eta tiroka karraskan. Gu ikaran zoinek behar zuen nausitu. Patatras, horra bat lurrerat doala, chimichta bezen laster. Zoin da, zoin (?) kurutze beltz baidtu hegalpean, dio nik baino begi hobea duen batek. Biba Frantzia! Chori frantsesak garhaitu zuen alamana.

Geroztik ikusi dugu airetan holako hameka guda eta aldi guziez chori frantsesa nausitu da. Orain etsaiak bereak gutituche ditu. Bat edo bertze noizetik noizerat menturatzen bada eskualde hautarat, ez du itzulika handirik egiten. Bere moko luzearekin, trasesak demi lour egin arazten dio. «Ihiztaria» deithua dugu chori frantsesa. Nork ere baiterabila, ez da barearen azken umea.

Aski emanik banuke hola egungo, bainan barka, solas bat oraino. Eguberri hurbiltzen ari da eta menturaz lerro hauk horrat heldu orduko, iragana izanen da. Nahiko ginuen Eguberri iragan hemengoek horkoekin. Jainkoak ez du hala nahi izan. Egitzue hor besta ederrak, guretzat hainitz othoitz eginez. Guk ere hemen zerbeit eginen dugu Jesus maitearen ohoretan, gero eta hobeki lagun gaitzan.

Azken hitz bat. Eguberriren ondotik Urthats. Jainkoak eman dezazuela, Jaun kazeta egilea, zuri eta Eskualdun-aren irakurtzale guzieri Urthe On bat.

ZERBITZARI

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 1a, 2. orrialdean

GERLARIEN BERRI

Abendoaren 18an

Orentto bat ezin berechiz zuretako, zer nahi ikusia nago aste huntan. Lan ttipiz peachatzen dautet eguna burutik buru, eta aratsetan argia gero ta chuhurrago. Bertzalde lagun alegerak, nehun balinbada; haro, kantu eta dantza. Hitz dautzut ez dutela buruko min handirik. Funtsean ederki egiten dute, ez baitire behar ilhuntzerat utzi bihotzak.

Barda lokhartzerat nindohan gocho gochoa, ene lasto pochiaren gainean, makhila batekin hartziturik ohea. Bazuen guritzearen beharra. Ene aldeko laguna jada zurrungan hasia, ez baita higitzen, etzanez geroz, Hartzamendia baino gehiago.

Bertze aldean garratoin tzar bat, kirri kirri hortzen chorrochten ari zerbeiti buruz. Arats guzietakoa du; tenor bertsuetan du egiten bere afarittoa. Makhil akaldiez eta orotaz futitzen.

Hainbertzenarekin kanoi handiak ere orroaz ari hasi zauzku gain horietan. Birazka ari dire, azkarki, kolpea kolpearen gainerat. Brumm, brumm! han harat, Alamanak lurpean ehortzirik dauden tokietarat. Nahiz egun oroz azantza horren berri ja badakigun, uste nuen zerbeit entsegu handiren abiadura ginuela. Ez nintuen aspaldion entzun holako hatsean. Bolta baten buruan gelditu ziren; bazterrak ichildu, eta ni ametsetan sarthu.

Goiz huntan hasi dire berriz. Haien aldi da zonbeit egun huntan. Gure eskualdean, Soissons hiritik hasirik eskuin, Reims hirian gaindi, Argonne-ko oihanetaraino, kanoi handiek dute egiten orai lan gehiena.

Etsaiak toki hautan, dakizun bezala, berak nahi bezalako egoitzak atzeman ditu. Aintzinetik bazakien arras ontsa leku hoien berri, eta zer parada lurrak berak emanen zioen, luzaz ihardokitzeko. Oihan, erreka, patar chut, mendichka, harrobi zilho, orotaz baliatu da, eta demboraren buruan bazter guziak lanthuz azkartu ditu.

Zer egin? Hastapenean entseatu gira alde bat edo bertze zenbeit urhatsez aintzinatzera. Lan dorphea da biziki; egiaren erraiteko den bezala, ezin eginezko lana, orai artio ginintuen indarrekin.

Bainan kanoi handiek orai egun guziez etsaiaren lana han edo hemen funditzen dute. Dituen kanoi handietarik asko chehatzen, inguruko lurra harrotzen, buluzten, zilhokatzen izigarriki; han dauden gizoneri atherbe hoberenak porroskatzen; ezin egonaren bortchaz tokia husten da azkenean; eta gisa hortan bethi kitzikatua daukagu urruneraino, ez dezan ukan gehiago deskantsurik guri kalte egiteko bere tresna debruekin.

Artilleria-ko aintzindariek badute zer egin. Gain batzuetan gorderik, bi begiak erne, norat jo behar den ikusteko; gero mana chuchen, hein onean. Batzuetan etsaiek ere gure berri jakinik, herrausten dauzkigute zonbeit gizon. Hala nola duela hamar bat egun, artilleria-ko kapitain bat, gero biharamunean koronel bat hil dauzkigute heien harat hunateri beha zaudelarik. Biak ehortzi ditugu ohore handitan.

Bainan ez diogu, ez, etsaiari zorrik gudu horietan. Bethi kasik gaina dugu. Guk bezenbat harrabots egiten dute; guk baino gehiago ere, nahi baduzu. Baina harrabotsak ez du hiltzen.

Lehen zilhoetan dauden gizonek ikus dezakete; noiztenka, zer desmasiak dituen egiten gure artilleriak Alamanen artean. Zango besoak airean berechiak ikus detzazkete; gorphutzak porroskatuak, eta entzuten ere dituzte zilho heien barnetik oihu lazgarri batzu, gizon kolpatuen deiadarrak.

Dena den, abantail ttipia daukat hori, nun ez duen luzarat etsaia lotsatzen.

Lotsatuko othe da? Ene iduriko ez da hartan oraino.

Soldado gehienek uste dute indar handi bat laster eginen dugula. Artilleria-ko tresnek lehenik etsaiak daukan eremua burrustaka zafratuko dutela zonbeit orenez, jo eta jo, bazter guzietarat, eta gero infanteriaren aldi, à la baionnette!

Baditeke. Bainan nola bil bolborazko zer hetarik aski, eremu guziko, erauntsi baten pare lau, bortz ehun kilometraren luzetasunean bazterren zapatzeko gisan?

Bertzalde, etsaia bere zilhoetan balinbadago, nola joan à la baionnette, tiroka gainerat ari zautzularik toki seguretik, eta berezii burdinazko edo alambrezko sare batzuen barnetik iragan behar delarik?

Hoik oro gogoan derabiltzkate gure aintzindariek. Hortako dire hoin luzakor, eta ez da oraino ageri zeri lothuko diren. Nunbait egin beharko dugu indar handi bat, bainan nun othe?

Hanitzen ustea da hegaletan, edo hegal batean bakharrik eginen dela delako indarra, menturaz Alsace-ko eskualdean, jada ordoki handi batetarat helduak baikira bazter hartan.

Anhartean bethi bizi bera deramagu, iragan astean erran bezalatsu.

Aro hitsa, uri eta lohi. Hotz handirik ez. Neguak bere aldian egin behar du, eta baduke oraino sudur hichtu gaichtoagorik.

Bizkitartean osasun ona dugu gure armadan. Gure ezkerrean dagon armadak galdu du gizon asko sukhar ustelarekin. Guk arras guti. Harritzeko da funtsean zoin eri handi guti dugun.

Kolpatu bat edo bertze, artetan; gero ta gutiago bere buruari bakotchak kasu egiten baitu.

Egun hautan cherto berri bat egin daukute, sukhar ustelaren kontrakoa, holetan. Chertatzaile batek ekharri zaizkidan arats batez ene ezagun zonbeiten berriak.

Galdatu nion ez othe zuen oraino bertzerik ikusi. «Bai, Chiquito ere ikusi diat. Erran zautak ibilia dela toki gaichto batean, mandatu batekin;… Alamaneri bombak… chichterarekin aurdikitzen dituela, eta orai berriz krako handi batekin beren phaldoekin herrestan bereganatzen dituela ―To, entzuna nian pilotan ari zela bombekin, artillur batek erranik. Bainan ez nakian oraino amuarekin ari zela burdin hari arraintzan!

J. S. P.

Eskualduna, 1915eko urtarrilaren 1a, 2. orrialdean